Hằng năm từ tháng 7 đến tháng 10 âm lịch, mùi sake chín thoảng trong gió len lỏi vào từng góc nhà, từng chái bếp nhỏ ở miền Tây. Trái sake — giản dị, thân quen — gắn với hình ảnh những tán cây rợp bóng mát trước sân nhà và biết bao món ngon dân dã khó quên.
Cây sake là gì?
Sake (hay sakê, tên khoa học Artocarpus altilis) là loài cây gỗ lớn thuộc họ Dâu tằm (Moraceae), có nguồn gốc từ Polynesia và được trồng rộng rãi ở các vùng nhiệt đới. Ở miền Tây Nam Bộ, sake là loại cây cảnh – ăn trái phổ biến trong sân vườn, vừa cho bóng mát vừa cho trái ăn quanh năm.
Trái sake to và tròn, vỏ ngoài màu xanh, khi chín chuyển sang vàng xanh, bên trong có thịt trắng ngà mềm mượt như bánh mì. Trái non thường dùng để nấu hoặc chiên; trái chín có thể ăn sống hoặc làm món tráng miệng. Mùa sake chín rộ trùng với những tháng cuối mùa mưa, cũng là lúc nhà nào có cây sake đều bội thu.
Sake chiên bột — món ăn vặt giòn rụm
Đây là cách chế biến sake phổ biến và được nhiều người ưa thích nhất. Trái sake non gọt vỏ, thái khoanh mỏng, nhúng vào bột chiên giòn pha với nước và chút muối, chiên ngập dầu đến khi vàng đều. Sake chiên bột có lớp vỏ giòn tan, bên trong mềm bùi như khoai — ăn kèm tương ớt hoặc nước chấm chua ngọt đều hợp.
Sake hầm sườn non và đuôi heo
Sake hầm với sườn non hoặc đuôi heo là món canh bổ dưỡng được nhiều gia đình nấu vào cuối tuần. Sake hút nước hầm ngọt từ xương, mềm bùi mà không bị nát như khoai. Cách nấu đơn giản: sườn (hoặc đuôi heo) chần sơ, hầm đến mềm, cho sake vào nấu thêm 20 phút, nêm muối và tiêu là xong.
Sake kho và các món khác
Sake kho chay với nước tương, gừng và đường thốt nốt là món ăn chay được nhiều người yêu thích — vị ngọt mặn hài hòa, sake thấm đều gia vị. Ngoài ra còn có:
- Sake xào lăn: thái miếng, xào cùng sả, ớt, nước cốt dừa;
- Canh sake nấu tôm: sake mềm hút ngọt từ tôm, nêm nước mắm vừa miệng;
- Sake nướng: để nguyên trái, nướng trên than đến chín, ăn với nước mắm gừng;
- Sake chín ăn sống: vị ngọt nhẹ như bánh mì, chấm cùng muối mè hoặc ăn không.
Sake trong đời sống người miền Tây
Sake không chỉ là thực phẩm — cây sake còn có ý nghĩa văn hóa đặc biệt với người miền Tây. Tán lá to rộng tạo bóng mát tự nhiên, gỗ sake nhẹ và thẳng được dùng đóng thuyền và làm nhà. Trong ký ức nhiều người lớn tuổi, mùa sake chín đồng nghĩa với những buổi chiều ngồi bóc vỏ ngoài hiên, cả nhà quây quần nấu nồi sake chiên bột thơm lừng.
Bên cạnh sake, cây bồn bồn cũng là đặc sản gắn với vùng sông nước miền Tây, mang hương vị dân dã khó tìm thấy ở nơi khác.