Nằm yên bình tại Tri Tôn, An Giang, làng gốm của người Khmer ở sóc Phnom Pi là một minh chứng sống động cho nghệ thuật thủ công cổ xưa. Điểm đặc sắc làm nên hồn cốt của làng nghề này chính là kỹ thuật nặn gốm hoàn toàn bằng tay, không hề có sự can thiệp của bàn xoay hay máy móc. Tất cả đều dựa vào đôi tay tài hoa và kinh nghiệm mang tính kế thừa qua nhiều thế hệ.
Lịch sử vang bóng một thời của gốm Tri Tôn
Theo những ghi chép lịch sử và các phóng sự từ hơn một thế kỷ trước, làng gốm Phnom Pi từng trải qua một thời kỳ hoàng kim. Mỗi phiên chợ, bến sông Tri Tôn lại tấp nập ghe thuyền từ khắp nơi đổ về nhận hàng. Cảnh tượng trên bến dưới thuyền, người gồng gánh, xe thồ hối hả vận chuyển những chồng nồi niêu, chum vại đã trở thành một hình ảnh quen thuộc. Sản phẩm gốm Tri Tôn không chỉ chiếm lĩnh thị trường các tỉnh miền Tây mà còn vươn xa đến tận Tây Ninh và cả thị trường Campuchia, đủ sức cạnh tranh sòng phẳng với những sản phẩm sành sứ nổi tiếng của nước bạn. Các mặt hàng chủ yếu là đồ gia dụng thiết yếu như nồi, trã, cà ràng (một loại bếp lò) và cả ống khói phục vụ cho các lò nấu đường thốt nốt truyền thống.
Bí quyết từ đất sét và quy trình chế tác công phu
Linh hồn của gốm Tri Tôn bắt nguồn từ chất đất sét đặc biệt được khai thác dưới chân đồi Nam Quy, cách làng nghề khoảng hai cây số. Đây là loại đất sét có màu xám, cực kỳ nhuyễn mịn, và theo kinh nghiệm của các nghệ nhân, không một loại đất nào khác trong vùng có thể thay thế. Đất thô sau khi mang về sẽ được ủ trong một thời gian nhất định, sau đó được giã thật mịn để loại bỏ hoàn toàn sỏi đá và tạp chất. Công đoạn quan trọng tiếp theo là trộn đất với nước. Không có một công thức cố định nào, người thợ phải dựa hoàn toàn vào cảm nhận và kinh nghiệm lâu năm để điều chỉnh tỷ lệ sao cho đất đạt độ dẻo hoàn hảo, không quá nhão cũng không quá khô. Chính bí quyết tưởng chừng đơn giản này lại là một trong những yếu tố tạo nên sự khác biệt cho gốm nơi đây.
Đôi tay tài hoa thay thế bàn xoay
Điểm độc đáo và cũng là niềm tự hào lớn nhất của người thợ gốm Khmer ở Tri Tôn chính là kỹ thuật tạo hình sản phẩm hoàn toàn thủ công. Họ không sử dụng bàn xoay hay bất kỳ công cụ cơ khí nào. Thay vào đó, người thợ đi vòng quanh khối đất, dùng đôi tay khéo léo để đắp, nắn, vuốt, tạo dáng cho sản phẩm. Quá trình này đòi hỏi sự kiên nhẫn và một trình độ kỹ thuật bậc thầy. Ban đầu là tạo hình cơ bản, sau đó dần chỉnh sửa để sản phẩm cân đối, và cuối cùng là công đoạn làm láng mịn bề mặt. Với những sản phẩm cần trang trí, họ sẽ dùng khuôn in để tạo ra những hoa văn tinh tế. Trong không gian yên tĩnh của sóc Phnom Pi, hình ảnh những người phụ nữ, từ trẻ em đến người lớn tuổi, cần mẫn bên khối đất sét đã trở nên vô cùng thân thuộc. Điều đáng kinh ngạc là dù không có bất kỳ khuôn mẫu nào, những chiếc lu, chiếc vại do họ làm ra lại đều tăm tắp như được đúc từ một khuôn.
Nung lộ thiên và nỗ lực gìn giữ di sản
Sau khi tạo hình và phơi khô dưới nắng, gốm mộc sẽ được đưa vào công đoạn nung. Người Khmer không xây lò nung kiên cố mà xếp sản phẩm thành từng lớp trên một khoảng đất trống, sau đó phủ rơm và đốt lửa. Toàn bộ quá trình từ lúc bắt đầu đốt cho đến khi gốm ‘chín’ và giai đoạn ủ nguội đều được kiểm soát bằng kinh nghiệm. Thành phẩm có màu sắc tự nhiên như đỏ nhạt, nâu hoặc vàng sẫm đặc trưng. Ngày nay, dù thu nhập từ nghề gốm không còn cao như trước, nhiều gia đình vẫn quyết tâm bám trụ với nghề như một cách để bảo tồn di sản văn hóa của tổ tiên. Vẻ đẹp mộc mạc và kỹ thuật độc đáo của gốm Tri Tôn đã thu hút sự chú ý của nhiều nhà nghiên cứu văn hóa trong và ngoài nước, khẳng định giá trị không chỉ về mặt kinh tế mà còn là một di sản văn hóa đặc sắc của dân tộc.
Nghệ thuật làm gốm bằng tay của người Khmer tại Tri Tôn không chỉ là một nghề truyền thống mà còn là minh chứng sống động cho sự tinh tế và kiên trì của cộng đồng. Mỗi sản phẩm gốm, từ nồi niêu đến chum vại, đều mang trong mình hơi thở của đất, của lửa và đặc biệt là dấu ấn của đôi bàn tay tài hoa, không hề dùng đến bàn xoay hay máy móc. Đây là một di sản văn hóa quý giá, cần được gìn giữ và phát huy để thế hệ mai sau vẫn có thể chiêm ngưỡng và tự hào về nét đẹp độc đáo này. Hãy cùng khám phá và ủng hộ những giá trị thủ công truyền thống tại Tri Tôn, An Giang, để giữ lửa cho một nghề gốm độc đáo có một không hai.