Giữa lòng Cần Thơ trù phú, một công trình kiến trúc gần 150 năm tuổi vẫn đứng đó sừng sững, mang theo bao câu chuyện về nếp nhà xưa, về sự giao thoa văn hóa Đông – Tây và tình yêu bất tận với cái đẹp. Đó chính là Nhà cổ Bình Thủy, hay còn gọi là Phủ thờ họ Dương, một điểm đến không thể bỏ qua trên hành trình khám phá miền sông nước. Mỗi góc nhà, mỗi hiện vật đều như thì thầm kể lại một phần lịch sử, văn hóa của mảnh đất Nam Bộ hào sảng.
Nhà cổ Bình Thủy: Viên ngọc thời gian giữa lòng Tây Đô
Nếu có dịp về miền Tây, xuôi dòng Cửu Long về Cần Thơ, du khách đừng quên ghé thăm Nhà cổ Bình Thủy, một di sản kiến trúc độc đáo hiếm hoi còn nguyên vẹn đến ngày nay. Ngôi nhà 5 gian 2 mái này, được gia đình họ Dương xây dựng theo phong cách kiến trúc Pháp từ gần 150 năm trước, đã trải qua bao thăng trầm lịch sử nhưng vẫn giữ được vẻ đẹp cổ kính, lôi cuốn. Ít ai biết, nơi đây còn được biết đến với tên gọi Vườn lan Bình Thủy, khởi nguồn từ một thú chơi tao nhã đã trở thành nét văn hóa đặc trưng của gia tộc.
Vườn lan Bình Thủy – Nơi tình yêu cây cảnh nở hoa
Cái tên Vườn lan Bình Thủy gắn liền với ông Dương Văn Ngôn, hậu duệ đời thứ 5 của gia đình họ Dương. Với tâm hồn nghệ sĩ và niềm đam mê mãnh liệt dành cho hoa kiểng, đặc biệt là lan và xương rồng, ông Ngôn đã dày công sưu tầm nhiều giống lan quý hiếm từ thập niên 1960. Đến những năm 1980, ông bắt đầu tổ chức các hội chơi lan tại gia, đồng thời kết hợp mở cửa đón du khách tham quan, tạo điều kiện cho những người cùng sở thích giao lưu, trao đổi kinh nghiệm, thưởng thức vẻ đẹp của hoa và thi phú. Ngày nay, hậu duệ đời thứ 6 là ông Dương Minh Hiển cùng gia đình vẫn tiếp nối truyền thống, gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa của ngôi nhà, làm cầu nối giữa quá khứ và hiện tại.
Kiến trúc độc đáo – Giao thoa văn hóa Đông Tây
Nhà cổ Bình Thủy là một bức tranh kiến trúc sống động, trải dài trên khuôn viên đất rộng 6.000m2. Ngôi nhà có quy mô 5 gian 2 chái bề thế, với chiều ngang 22 mét và chiều sâu 16 mét. Bước vào sân, du khách sẽ ngay lập tức bị thu hút bởi hòn non bộ uy nghi, bao quanh là hoa kiểng điểm tô muôn sắc. Bên phải là vườn lan rực rỡ sắc màu, còn ở góc trái, một cây xương rồng Mexico Kim Lăng Trụ cao vút khoảng 8 mét, có tuổi đời ngót nghét 40 năm, vươn mình như một chứng nhân lịch sử. Phía sau nhà là vườn cây ăn trái sum suê, tạo nên một không gian xanh mát, bình yên. Lối vào nhà được lát gạch tàu cổ kính, dẫn đến bốn cầu thang hình cánh cung duyên dáng, mời gọi bước chân lãng du.
Bên trong ngôi nhà là một không gian rộng thênh thang, với sáu hàng cột gỗ lim đen bóng, tổng cộng 24 chiếc, mỗi cột có đường kính khoảng 30 cm, sừng sững đỡ lấy mái nhà. Hệ thống cột và xà được kết nối bằng những chi tiết gỗ màu nâu chạm trổ hết sức tinh xảo, thể hiện tài hoa của những nghệ nhân xưa. Đặc biệt, để chống mối mọt và giữ cho ngôi nhà luôn mát mẻ, chủ nhân đã rải một lớp muối hột dày hơn 10 cm bên dưới nền gạch khi xây dựng. Cùng với hệ thống cửa và cửa sổ thoáng đãng, ngay cả giữa trưa hè nắng chang chang, không khí bên trong vẫn dịu mát lạ thường, tạo cảm giác thư thái cho khách thăm.
Cách bài trí nội thất tại Nhà cổ Bình Thủy là một sự hòa quyện tinh tế giữa phong cách đặc trưng Nam Bộ và dấu ấn văn hóa ngoại lai. Gian giữa trang trọng nhất là bàn thờ gia tiên uy nghi, với khánh thờ được sơn son thếp vàng lộng lẫy, giường thờ, tủ chè, sạp gụ và trường kỷ đều cẩn ốc xà cừ lấp lánh. Tuy nhiên, du khách sẽ ngạc nhiên khi bắt gặp sự hiện diện của bộ bàn ghế Trung Quốc cổ kính, xen lẫn bộ xa lông khảm trai kiểu Pháp đời Louis XIV quý phái. Cặp đèn treo thế kỷ XIX, lavabô bằng sứ và bốn trụ đèn dầu cao hơn 3 mét đặt ở bốn góc nhà, tất cả đều mang phong cách Pháp, càng làm tăng thêm vẻ độc đáo cho không gian. Ngay cả gạch bông lót nền, hàng rào sắt mỹ thuật, bộ đèn chùm pha lê hay những bức tranh treo tường, và đặc biệt là chiếc bồn rửa tay bằng men sứ trắng hoa xanh đặt trên bục gỗ độc đáo… đều là những món đồ Pháp sang trọng, tạo nên một tổng thể hài hòa nhưng đầy ấn tượng.
Ngôi nhà được chia làm ba phần rõ rệt: nhà trước, nhà giữa và nhà sau. Ngăn cách giữa nhà trước và nhà giữa là một hệ thống bao lam và liên ba được tạo tác bằng gỗ, chạm khắc tỉ mỉ bởi các nghệ nhân Việt tài hoa. Trên đó là hàng trăm con tiện và ô hộc với các đồ án, quy ước quen thuộc trong kiến trúc cổ Việt Nam, đồng thời rất gần gũi với đời sống của người dân Nam Bộ như mai, lan, cúc, trúc, sen, điểu, tùng lộc, dơi, chim, công, tôm, cua, nho… Mỗi chi tiết đều như một lời kể về văn hóa bản địa, được thể hiện qua đôi bàn tay khéo léo và tâm hồn tinh tế.
Điều làm nên sức hút đặc biệt của Nhà cổ Bình Thủy chính là sự giao thoa văn hóa Đông – Tây một cách hài hòa và chọn lọc. Mặc dù kiến trúc và cách bài trí nhiều phòng mang phong cách Tây Âu, nhưng nơi trang trọng nhất – gian thờ – vẫn giữ nguyên nét Đông phương truyền thống. Đây là minh chứng rõ nét cho thị hiếu thẩm mỹ tinh tường của các chủ nhân: họ tiếp thu cái mới, cái đẹp từ phương xa nhưng vẫn kiên định giữ gìn cốt cách dân tộc, làm cho diện mạo văn hóa của vùng đất mới này ngày càng phong phú và đa dạng. Chính sự độc đáo ấy đã lôi cuốn không ít đạo diễn và hãng phim chọn nơi đây làm phim trường.
Dấu ấn điện ảnh: từ “Người tình” đến những câu chuyện Việt
Với vẻ đẹp cổ kính, giao hòa Đông – Tây cùng không gian đầy hoài niệm, Nhà cổ Bình Thủy đã trở thành bối cảnh lý tưởng cho nhiều tác phẩm điện ảnh nổi tiếng. Từ những bộ phim Việt như Chân trời nơi ấy, Những nẻo đường phù sa, Con nhà nghèo, Nợ đời… cho đến đặc biệt là siêu phẩm điện ảnh quốc tế L’amant (Người tình) của đạo diễn Pháp J.J Annaud, đều đã để lại dấu ấn tại đây. Mỗi thước phim quay tại ngôi nhà đều góp phần kể câu chuyện về một thời đã qua, về những số phận và tình yêu, đưa vẻ đẹp của Nhà cổ Bình Thủy vươn xa ra thế giới.
Những giai thoại về đồ cổ và nét văn hóa xưa
Đến với Nhà cổ Bình Thủy, du khách không chỉ chiêm ngưỡng kiến trúc độc đáo mà còn có cơ hội đàm đạo với gia chủ, lắng nghe những câu chuyện lý thú về nếp sống, văn hóa của một gia đình quyền quý thời xưa. Chẳng hạn, du khách sẽ được biết về vị trí ngồi trong bữa ăn truyền thống (người con trai ngồi bên phải, con gái ngồi bên trái, cha mẹ ngồi giữa mặt hướng ra cửa chánh), hay ý nghĩa sâu xa của hòn non bộ được xây dựng trước cửa lớn. Gia chủ sẽ giải thích cặn kẽ về kích cỡ non bộ, tỉ lệ đá và nước theo những quy luật nghiêm ngặt nhằm mang lại “phước vô họa ra”, thể hiện khát vọng về một giang sơn thái bình, gia đạo an vui và cốt cách hướng thiện (thể hiện qua các điển tích như Thất sơn ngũ nhạc, Tiên ông đánh cờ, Ngư tiều canh mục, Tiều phu đốn củi, Ngư ông câu cá…).
Ngôi nhà còn chứa đựng một “kho cổ vật” đồ sộ, được tích trữ và gìn giữ qua nhiều đời. Nơi đây trưng bày hai bộ bàn ghế xuất xứ từ Vân Nam – Trung Quốc, với mặt bàn bằng đá cẩm thạch vân xanh đường kính 1,5 mét và dày hơn 6 cm. Cạnh đó là bộ xa lông kiểu Pháp đời Louis XV, cũng với mặt bàn bằng đá cẩm thạch sắc xanh quý giá. Du khách còn có thể chiêm ngưỡng chùm đèn bạch đăng lộng lẫy, cùng các bộ tách chén nậm trà – rượu quý hiếm đời Minh – Thanh, trong đó có một bộ trà Tùng Đình, một bộ Ngũ Liễu, chén Tuyên Đức với niên đại cách đây 572 năm, và hai chiếc lục cao 0,2 tấc đời Thành Hóa (1465)… Thú chơi đồ cổ của gia đình họ Dương đất Bình Thủy đã lẫy lừng khắp “lục tỉnh” từ rất lâu, dệt nên bao giai thoại đầy ngưỡng mộ.
Một trong những giai thoại ly kỳ nhất là vào thập niên 1970, khi chỉ cần bỏ ra 2-3 cây vàng là có thể mua được một căn nhà lầu giữa phố chợ sầm uất, thế nhưng đã có người dám trả tới 25 cây vàng chỉ để sở hữu một bình Thượng ngọc men xanh cao 1,2 mét của gia đình. Ngoạn mục hơn là câu chuyện về việc gia chủ đã mua cặp ngà voi châu Phi cao tới 2,2 mét tại Sài Gòn vào những năm 1940. Cặp ngà quý giá này hiện đang được trưng bày tại Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh, là minh chứng cho sự giàu có và niềm đam mê sưu tầm đồ cổ của gia tộc họ Dương. Nhà cổ Bình Thủy không chỉ là một công trình kiến trúc, mà còn là một bảo tàng sống, lưu giữ tinh hoa văn hóa và những giá trị lịch sử vô giá.
Dù đã trải qua hai cuộc chiến tranh ác liệt và sự xâm hại của thời gian, phủ thờ họ Dương vẫn may mắn tồn tại đến ngày nay. Nhờ sự gìn giữ, chăm sóc cẩn thận của các thế hệ tiếp nối trong gia đình, ngôi nhà cổ không chỉ là một di sản kiến trúc quý giá mà còn là biểu tượng cho sự kiên cường của văn hóa Việt, nơi mỗi viên gạch, mỗi hiện vật đều thấm đẫm hơi thở của lịch sử và tình yêu quê hương.